Wat vertellen familiebrieven over een oorlog, en wat blijft er tussen de regels verborgen? In Columbusstraat reconstrueert Tobi Dahmen de geschiedenis van zijn Duitse familie aan de hand van brieven, foto’s, documenten en de verhalen van zijn vader. Hij volgt hun dagelijkse leven onder het naziregime, hun angsten en hun keuzes, met oog voor de tegenstrijdigheden en de gaten in het familiegeheugen. We spraken hem over het bewaren van die verhalen, de grenzen van zijn bronnen en een verleden dat steeds weer aan het heden raakt.
Er zijn al veel verhalen verteld over de Tweede Wereldoorlog, ook vanuit het Duitse standpunt. Wat wilde jij vanuit de geschiedenis van je eigen familie zichtbaar maken dat volgens jou nog onderbelicht bleef?
De motivatie voor dit boek was vooral persoonlijk. Ik wilde de verhalen bewaren die in mijn familie rondgingen, de verhalen die mijn vader me had verteld. Ik besefte dat er anders ooit niemand meer zou zijn die ze kon doorvertellen.
Toen ik het materiaal uit zijn nalatenschap begon te ordenen, besefte ik ook hoe zeldzaam het is dat er binnen een familie zo veel gedocumenteerd is. Ik vond dat allemaal interessant: het leven van een gewone familie in die tijd. Hoe gingen ze met de omstandigheden om? Welke beslissingen namen ze en hoe ontwikkelden ze zich?
Hun ervaringen en de opvoeding die ze hebben doorgegeven, hebben uiteindelijk ook mij gevormd. En ik ben ervan overtuigd dat we nog steeds met heel veel gevolgen van de oorlog worstelen.
Columbusstraat is samengesteld uit getuigenissen van je familie, brieven, foto's, officiële documenten, eigen bedenkingen, ... Hoe ben je te werk gegaan om er een samenhangend verhaal van te maken?
Zoals ik al zei, ben ik begonnen met al het materiaal te ordenen. Ik heb een tijdlijn gemaakt met alle gebeurtenissen die zijn overgeleverd: alle details uit de verhalen, alle postkaartjes en brieven. Daarin nam ik ook de grote historische gebeurtenissen op, de ontwikkelingen aan het front en in de plaatsen waar mijn familie woonde.
Het was niet zwart-wit. Het is nooit zwart-wit.
Daarna was het schrappen. Uiteindelijk heb ik momenten uit hun leven gekozen die ik enerzijds universeel vond, waarin mensen zich misschien kunnen herkennen, en die ik anderzijds belangrijk vond voor hun ontwikkeling. Daar horen natuurlijk ook de vele vreselijke en angstige momenten bij die ze hebben meegemaakt.
In het boek komen mensen aan bod die je zelf hebt gekend, maar ook familieleden die je vooral via hun brieven leerde kennen. Hoe gaf je ieder van hen een eigen stem?
Ik wilde hen vooral zelf aan het woord laten en heb veel uit hun brieven, dagboeken en levensherinneringen geciteerd. Maar mijn ooms schreven weinig over de verschrikkingen aan het Oostfront. Ze wilden niet dat hun ouders zich nog meer zorgen maakten dan ze al deden. Daarom vond ik het belangrijk om ook te laten zien wat er daadwerkelijk om hen heen gebeurde. Dat maakt het contrast met de vaak poëtische brieven en het zelfbedrog daarin des te groter.
Ik weet helaas niet welk puzzelstukje past.
Ik koos voor die aanpak omdat ik het zo moeilijk vind om over die tijd te oordelen. Wij zijn opgegroeid in een democratische maatschappij. We werden niet zo gehersenspoeld als die generatie. In een boek over de Wehrmacht las ik dat het grootste deel van de Wehrmachtsoldaten vóór 1933 niet had gestemd. Vanaf dat moment lag hun lot vast: uiteindelijk moesten ze soldaat worden. Ze werden dus door hun ouders, tenminste, door degenen die voor Hitler hadden gestemd, de oorlog ingestuurd. Daar kunnen we iets van leren. Welke keuzes die wij vandaag maken, hebben grote gevolgen voor onze kinderen?
Je grootvader stond kritisch tegenover het naziregime, maar bleek zelf ook antisemitische denkbeelden te hebben. Hoe heb je die tegenstrijdigheid proberen te verbeelden?
Ik vind het belangrijk om niets onder het tapijt te vegen. In de familieverhalen werd altijd benadrukt dat hij een tegenstander van het regime was. Dat werd ook door andere bronnen bevestigd. Hij was doodsbang dat ze hem op een dag zouden komen halen en werd al vroeg door de Gestapo op het matje geroepen. Maar er waren dus ook raakvlakken met de ideologie. Dat laat zien dat we het ons niet te gemakkelijk moeten maken als we over die tijd praten. Het was niet zwart-wit. Het is nooit zwart-wit.
Het antisemitisme van mijn grootvader kwam voort uit zijn katholieke geloof, niet uit een raciale overtuiging. Tegelijkertijd gebruikte hij een vooroordeel dat we vandaag nog steeds horen, al is het vaak in een andere culturele context. Aan de hand van mijn grootvader kan ik ook laten zien hoe de nazipartij zo veel mensen voor zich wist te winnen: door diepgewortelde ressentimenten en angsten onder de bevolking te bespelen. Zoals dat tegenwoordig ook weer gebeurt.
Ik heb dat verbeeld in een gesprek tussen de vader en zijn zoon. Een situatie die veel lezers misschien herkennen: een vader die zijn zoon de les leest. De inhoud van die dialoog komt uit brieven van de vader aan zijn zoon.
Een brief van bijvoorbeeld Eberhard of Peter vertelt wat iemand aan het thuisfront wilde vertellen, maar niet noodzakelijk alles wat er gebeurde. Hoe maak je in een strip ruimte voor wat je niet weet?
Ik probeerde zo weinig mogelijk te verzinnen, maar vond het ook belangrijk om te laten zien wat zich daadwerkelijk aan het Oostfront heeft afgespeeld. Om de onzekerheid over de betrokkenheid van mijn ooms bij oorlogsmisdaden te verbeelden, gebruik ik puzzelstukjes met drie mogelijkheden: ze waren getuigen, ze hebben weggekeken of ze hebben zelf gemoord. Maar ik weet helaas niet welk puzzelstukje past.
Over wat mijn oom Peter in Frankrijk heeft meegemaakt, is helemaal niets overgeleverd. Ook in de archieven kon ik niets vinden. Daarom heb ik daar niets over beschreven. Dat blijft een lege plek.
Je vertelt over het nazisme vanuit de leefwereld van je familie. Welke verbanden met het heden hoop je dat lezers zelf leggen?
Ik begon aan dit project kort na de grote vluchtelingencrisis van 2015. Ik kon er niet bij dat er zo veel gejammerd werd. Ik wilde eraan herinneren hoe dit land er nog niet zo lang geleden uitzag, en dat er ook in zo veel Duitse families vluchtverhalen voorkomen. Ik wilde laten zien hoe die verschrikkelijke tijd eruitzag, verbeelden wat mijn vader me had verteld.
Maar intussen is er veel gebeurd en zag ik steeds meer verbanden: ophitsende taal, wij-zij-denken, zondebokpolitiek, een maatschappij die steeds verder uit elkaar wordt gedreven. Ik hoop dat mensen die verbanden zien en de populistische en nationalistische trucjes herkennen. Maar blijkbaar leren we weinig uit de geschiedenis.
Toen ik net wilde beginnen aan de pagina’s die zich aan het Oostfront afspelen, viel Rusland Oekraïne binnen. De plekken waar al zo vaak is gevochten, staan opnieuw in brand. Ik hoop dat mensen zien waartoe nationalisme, racisme en populisme leiden.
Columbusstraat is het eerste deel van een tweeluik. Waarom was het voor jou belangrijk om ook te vertellen hoe beide families na de oorlog hun leven weer proberen op te bouwen?
In het tweede deel gaat het over dingen waar nog niet zo veel over verteld is. Hoe was het leven in Oost-Duitsland onder de Sovjetbezetting? Ook de gevolgen daarvan werken nog steeds door.
Dat boek gaat vooral over de familie van mijn moeder. Hun verhaal wordt in het eerste deel eigenlijk alleen nog maar voorbereid. Maar we zien natuurlijk ook hoe de familie Dahmen in Düsseldorf haar weg probeert te vinden en omgaat met de gevolgen van de jaren daarvoor.
Heeft het maken van Columbusstraat je vooral dichter bij je familie gebracht, of ben je ook anders naar hen gaan kijken?
Ik wou dat ik mijn vader nog zo veel kon vragen. Maar ik had hem ook graag laten zien wat ik in de archieven heb gevonden en daar met hem over gepraat.
Het heeft me zeker dichter bij mijn familie gebracht. Mijn moeder leeft nog en heeft mijn werk altijd gesteund. Ik kon haar alles vragen, ook al was dat vaak moeilijk voor haar.
Mijn nicht heeft me veel geholpen bij het ordenen van het materiaal en door er samen over te praten. In de brieven staan veel dubbelzinnige uitspraken. Hoe leest zij die? Het was ook fijn om voor mijn familie nog veel vragen te kunnen beantwoorden.
Maar ik was vooral heel blij dat zo veel mensen zichzelf of hun familie in dit verhaal hebben teruggevonden. Dat de vragen waar ik mijn hele leven al mee rondliep, ook anderen bezighielden. Als ze dan naar een lezing komen en me hartelijk bedanken voor mijn werk, word ik daar stil van.
Columbusstraat telt 528 pagina's en werd uitgegeven door Scratch Books.
